Kurallar kimi tutuyor?

Rumman Chowdhury, 20 Ağustos'ta MIT Technology Review'da yayımlanan yazısında, yapay zekâdan insanmış gibi söz etmenin hukuki bir tuzak olduğunu savunuyor. Ona göre yapay zekâya kişilik tanınırsa sorumluluğun muhatabı değişir; yapay zekâ ürün olmaktan çıkar, hukuk karşısında hak süjesine dönüşür.

Ben ise daha dar bir soruya baktım: bir şey ters gittiğinde elimizdeki kurallar sorumluluğu kime yüklüyor?

18 Ağustos 2026 tarihli Cumhurbaşkanlığı Genelgesi, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı koordinasyonunda uygulanacak Türkiye Yapay Zekâ Eylem Planı'nı yürürlüğe koydu. Genelge kanun değildir; şirketlere doğrudan yükümlülük getirmez, yalnızca kamu kurum ve kuruluşlarının plandaki görevleri yerine getirmesini ister. Yine de kamu tarafında bu konuda elimizdeki en güncel resmî metin.

AB'de Ek III kapsamındaki yüksek riskli sistemlere ilişkin yükümlülükler 2 Ağustos 2026'da uygulanmaya başlayacaktı. AB'nin 2026/1744 sayılı Tüzüğü bu yükümlülüklerin bir bölümünü Aralık 2027'ye, bir bölümünü de Ağustos 2028'e erteledi. Tüzük, yayımından üç gün sonra, 27 Temmuz 2026'da yürürlüğe girdi.

Bir tarih ise oynamadı: 9 Aralık 2026. O tarihten itibaren piyasaya arz edilen, yapay zekâ sistemleri de dâhil bütün yazılımlar AB'nin ürün sorumluluğu kurallarının kapsamına girecek. Zarar gören taraf şirket değilse, dağıtıcıdan AB'de yerleşik sorumluyu göstermesini isteyebilir; bir ay içinde yanıt gelmezse tazminat talebini dağıtıcıya yöneltebilir.

Kaliforniya soruyu tersinden yanıtlıyor: sorumluluk kime yüklenemez. 13 Ekim 2025'te yasalaşan Assembly Bill 316'ya göre sistemi geliştiren, değiştiren veya kullanan davalı, zarara yapay zekânın kendi başına yol açtığı savunmasına dayanamaz. Davalı yine de delil sunabilir: nedensellik, üçüncü kişilerin kusuru ve öngörülebilirlik konusunda.

Asıl mesele öngörülebilirlikte düğümleniyor. TechCrunch 22 Ağustos'ta bir değerlendirme aktardı. Konu, önde gelen beş yapay zekâ laboratuvarının bir modeli kontrol altına alma konusunda kamuoyuna ne söylediği. OpenAI bir süreç tarif etti: yetkileri kısmak, iş yüklerini durdurmak, modelin kullanıma sunulmasını sınırlamak ya da modeli tamamen çevrim dışına almak. Anthropic, denetimden kaçma girişimi saptarsa modeli kontrol altına almanın doğru adım olup olmadığını değerlendireceğini söyledi. Google ve Meta, şirket içinde böyle bir plan olup olmadığını açıklamadı; xAI zamanında yanıt vermedi. Google'ın bir de notu var: değerlendirme, kendi güvenlik önlemlerinin tamamını yansıtmıyor. Bunun hukuki karşılığı şu: bir şirket alabileceği tedbiri kendi ağzıyla saymışsa, o tedbiri gerektiren durum artık öngörülemez sayılmaz.

Türk hukukunda yol TCK m. 20'den başlar: Ceza sorumluluğu şahsidir; kimse başkasının fiilinden dolayı sorumlu tutulamaz. Tüzel kişiler hakkında ceza yaptırımı uygulanamaz; kanunda öngörülen güvenlik tedbiri niteliğindeki yaptırımlar saklıdır. TCK m. 60, bir kamu kurumunun verdiği izne dayalı olarak faaliyette bulunan özel hukuk tüzel kişilerine ilişkindir. Bunun için suçun kasten ve tüzel kişi yararına işlenmesi, iznin verdiği yetkinin kötüye kullanılması ve organ veya temsilcilerin suça iştiraki gerekir. Mahkûmiyet hâlinde iznin iptaline karar verilir. Müsadere hükümleri de o tüzel kişi hakkında uygulanır.

Vardığım sonuç mahkemenin değil, benim: bulabildiğim her kural sorumluluğu bir kişiye yüklüyor. Geliştirene, değiştirene, kullanana, dağıtıcıya, izin sahibine. Hiçbiri modele yüklemiyor.